આ જગ્યાએ 1500 વર્ષ જૂનું છે ભગવાન વિષ્ણુજીનું મંદિર, ગુપ્તકાળ માં થયું હતું બાંધકામ…..

નમસ્કાર મિત્રો અમારા આ લેખમાં આપ સૌનું હાર્દિક સ્વાગત છે મિત્રો આજે હું આપ સૌના માટે એક નવો લેખ લઈને આવ્યો છું તો મિત્રો આજે આપણે વાત કરવા જઈ રહ્યા છે ઉત્તપ્રદેશમાં ઝાંસી પાસે દેવગઢ માં બેતવા નદી ને કિનારે એક વિષ્ણુ મંદિર છે જે ભારત ના જૂના મંદિરો માનું એક છે અહી ભગવાન વિષ્ણુ ના અવતારો નું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે એટલે આને દશાવતાર મંદિર પણ કહેવાય છે આ લગભગ ૧૫૦૦ વર્ષ જૂનું છે માનવામાં આવે છે કે આ ગુપ્ત શાસનકાળ દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યું છે જો કે આ મંદિર હવે ખંડિત હાલત માં છે અહી થયેલા ખોદકામ દરમિયાન મંદિર ના ચારે ખૂણે નાના અને ચોરસ દેવાલયો ના અસ્તિત્વ ની ખબર પડી આ કારણે કહી શકાય છે કે આ મંદિર ઉતર ભારત ના પંચાયત શૈલી નું શરૂઆત નું ઉદાહરણ છે.

Advertisement

ઇ.સ. ૫૦૦ માં બનેલ આ મંદિર ના દશાવતાર ની કથા. પથ્થર અને ચિનાઈ વાળી ઈંટો થી બનેલ આ મંદિર ઈ.સ. ૫૦૦ નુ છે. આ મંદિર ના સુંદર નકશી ના આધારે ભગવાન વિષ્ણુ ના દશાવતાર ની કથા બતાવી છે. તે સમયે આ મંદિર કેટલું ખાસ રહ્યું હશે તે વાત નો અંદાજો આ વાત પર થી કાઢી શકાય છે કે ગુપ્ત કાળ માં દેવગઢ એવી જગ્યા એ બન્યું હતું જેનો રસ્તો સાંચી, ઉજજૈન, ઝાંસી, અલાહાબાદ, પટના અને બનારસ ને જોડે છે. ગુપ્ત સામ્રાજ્ય ના પતન પછી આ મંદિર વેરાન થઈ ગયું. પરંતુ ઈ.સ.૧૮૭૫ માં સર એલેઝાન્ડર કનિંધમ ને આ ગુપ્ત કાળ ના અભિલેખ મળ્યા હતા. તે સમયે મંદિર નું કોઈ નામ ખબર પડી ન હતી, એટલા માટે કનિંધમે તેની નામ ગુપ્ત રાખી દીધી હતું.

તે લગભગ 1500 વર્ષ જૂનું છે. તે ગુપ્ત શાસન દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે આ મંદિર હવે ચીંથરેહાલ હાલતમાં છે. અહીં ખોદકામ દરમિયાન મંદિરના ચાર ખૂણા પર નાના અને ચોરસ મંદિરોનું અસ્તિત્વ મળી આવ્યું હતું. આ કારણોસર કહી શકાય કે આ મંદિર ઉત્તર ભારતમાં પંચાયતન શૈલીનું પ્રારંભિક ઉદાહરણ છે.દસ અવતારોની વાર્તા 500 ઇસમાં બનેલા આ મંદિરમાં હતી પથ્થર અને ચણતર ઇંટોથી બનેલું આ મંદિર ઇસ 500 નું છે. ભગવાન વિષ્ણુના દસ અવતારોની કથા આ મંદિરમાં સુંદર કોતરણી દ્વારા કહેવામાં આવી છે. આથી તેને દશાવતાર મંદિર કહેવામાં આવે છે.

નકશી માં બતાવ્યું છે નર નારાયણ થી મહાભારત સુધી ની કથ.અહી ના ખોદકામમાં ભગવાન કૃષ્ણ, શ્રીરામ, નરસિંહ અને વામન ના રૂપ માં ભગવાન વિષ્ણુ ના અવતારો ની મૂર્તિઓ મળી. મંદિર ના અંદર અને બહાર ના ભાગો મા મૂર્તિઓ રાખી છે જે ભગવાન વિષ્ણુ સાથે જોડાયેલી કથાઓ કહે છે.જેમ કે ગજેન્દ્ર નું મોક્ષ, નર અને નારાયણ નું પ્રાયશ્ચિત, રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા નો વનવાસ, લક્ષ્મણ દ્વારા સુરપંખા નું નાક કાપવું, અશોકવાટિકામાં સીતા ને ધમકાવતો રાવણ. આ સાથે મહાભારત સાથે જોડાયેલી કૃષ્ણ જન્મ, કૃષ્ણ અને કંસ ની લડાઈ અને પાંચ પાંડવોની મૂર્તિઓ પણ બની છે.

ગર્ભગૃહ થી લઇ ને મુખ્ય દ્વાર સુધી નું સુંદર નકશી.મંદિર ના ગર્ભગૃહ છત અને દીવાલો પર સુંદર નકશી દ્વારા ભગવાન વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીજી ની મૂર્તિઓ બનેલી છે. એની પાસે જ શિવ, પાર્વતી, ઇંદ્ર, કાર્તિકેય, ગણેશ, બ્રમ્હા અને બીજા દેવી દેવતાઓ ની મૂર્તિઓ છે. આ ઉપરાંત મંદિર ના દરવાજા પર ગંગા અને યમુના દેવીઓ ની મૂર્તિ બનેલી છે. આ રીતે આખા મંદિર મા ભગવાન ના દશાવતાર ની સાથે બીજા દેવી દેવતાઓ અને તે સમય ની લોક કલાઓને દર્શાવતી સો થી વધુ બીજી મૂર્તિઓ છે. અમુક મૂર્તિઓ તો હજુ પણ મંદિર ની દીવાલો પર જોઈ શકાય છે જ્યારે બાકી મૂર્તિઓ દિલ્લી ના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય અને અમદાવાદ ના લાલભાઈ દલપતરાય સંગ્રહાલય માં રાખેલી છે.

ગુપ્ત કાળમાં દેવગ. સાંચી, ઉજ્જૈન, ઝાંસી, અલ્હાબાદ, પટણા અને બનારસને જોડતો રસ્તો એવી જગ્યાએ બનાવવામાં આવ્યો હતો કે તે સમયગાળામાં આ મંદિર કેટલું વિશિષ્ટ હતું તેના પરથી અંદાજ લગાવી શકાય છે.ગુપ્ત સામ્રાજ્યના પતન પછી, આ મંદિર નિર્જન થયું હતું, પરંતુ 1875 માં સર એલેક્ઝાન્ડર કનીનહામને અહીં ગુપ્ત કાળના રેકોર્ડ મળ્યા. તે સમયે મંદિરનું કોઈ નામ જાણીતું નહોતું, તેથી કનનિંગમે તેનું નામ ગુપ્ત મંદિર રાખ્યું.

કોતરણીમાં નર-નારાયણથી માંડીને મહાભારત સુધીની વાર્તાઓ કહેવામાં આવી છે અહીં ખોદકામથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, શ્રી રામ, નરસિંહ અને વામનના રૂપમાં ભગવાન વિષ્ણુના અવતારોની મૂર્તિઓ મળી. મંદિરની અંદર અને બહાર વિશિષ્ટ સ્થળોએ શિલ્પો રાખવામાં આવ્યા છે જે ભગવાન વિષ્ણુને લગતી વાર્તાઓ કહે છે.ગજેન્દ્ર (હાથી) ના મુક્તિ, નાર અને નારાયણનો પ્રાયશ્ચિત, રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાનો વનવાસ, લક્ષ્મણ દ્વારા સુરપનાળાનું નાક કાપવા, રાવણે અશોક વાટિકામાં સીતાને ધમકી આપી હતી. આ સાથે, કૃષ્ણ જન્માની મૂર્તિઓ, કૃષ્ણ અને કામસાની લડાઇ અને પાંચ પાંડવો પણ મહાભારત સાથે સંકળાયેલા છે.

ગર્ભગૃહથી મુખ્ય દરવાજા સુધી સુંદર નકશીકામ.મંદિરના ગર્ભગૃહ અને દિવાલો પર સુંદર કોતરણીમાં ભગવાન વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીની શિલ્પ છે. તેમની પાસે શિવ, પાર્વતી, ઇન્દ્ર, કાર્તિકેય, ગણેશ, બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓની મૂર્તિઓ પણ છે.આ સિવાય મંદિરના દરવાજા પર દેવી ગંગા અને યમુના નદીઓ ની મૂર્તિઓ બનાવવામાં આવી છે. આ રીતે તે સમયની દેવીઓ અને અન્ય દેવી-દેવતાઓ અને લોક કળાઓ સાથે આખા મંદિરમાં સો કરતા પણ વધુ મૂર્તિઓ છે. કેટલાક શિલ્પો હજી પણ મંદિરની દિવાલો પર જોઈ શકાય છે જ્યારે બાકીના દિલ્હીના રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય અને અમદાવાદના લાલભાઇ દલપતરાય મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવ્યા છે.

Advertisement